To read the full article, please click on the POST TITLE or READ MORE.

Pu Tual Zen Gal lai tangthu



1962 March 2 ni a Galkap Kumpi Ne Win-te hong khan teh Company, Setzung, Sumbuk sai, mipi neihsa logam leitang leh sum(Dangka) te hong lak sakin Kawlte leh minam dangte adingin aneihsa uh tampi cianlai mah ta leh, ei Zomite' aa i neih khempeuh hong bei ahih manin ki khasia-in na kisa mahmah a, Tedim khuapi leh mun tuamtuam-a om mipil, mihau Zomite vaihawmna tawh Pu Tual Zen makai-in, Lamzang khua-ah zum kihong a, Kumpi tungah lung kimlohna ki pulak-in Tedim leh Lailo khua kikal a Suangkawm tui a phulhna mun, (Temtawng gal zong kici) Zogam khua khempeuh pan pasal galhang khempeuh in thau, tei, temtawng leh singkhuah kitawi-in Suangkua-ah Pu Thual Zen leh makai tampi-te leh Kumpi lampan a makai Col. Van Khulh leh a pawlte tawh thu kikupna ki nei a, minam dangte a piak kik loh ei Zomite' tungah hong lak sak uh sum(Money) sung pan Ks 5000/- ta hong pia kik nung cih tawh kilemna kinei aa zong hong piakik takpi uh hi.

1964 Feb 23 ni-in gamsung dangka tawh nasepna nautang neih suak sak hi. 1964 Aug17 ni-in dangka Ks 100 lai leh Ks 50 laite zat theihloh-in si sak hi. Galkap kumpi-te in thu neihna aana leh zawhthawh thu hong tam zat tak teh, thu thei zaw deuh leh pilna nei zaw deuhte hong makai uh a, kumpi langpan hong kipan uh hi.

Tedim gam Dampi-ah zong Zogam galkap-te le kumpi galkap-te kikapna pan, Kawl galkap (2) le palik Kai Zen (Lamzang)in anuntakna beilawh a, Kawlgam galkapte Tuidil khua-ah kiphum-in Kai Zen pen a khua Lamzangah kigui hi. Tua mun pan Tuisanzang (Dampi khuataw)ah Camp kinei a, galkap sinna trainning kinei hi. Thu kizakna hamsa a hih manin India gam Lungphel khua-ah datmei tawh ki hona Signal, limlang leh gal khat leh gal khat a gamla ki hona va kisinin tua akipan nitak khuamial sungah datmei taang tawh ki ho thei-in nitaangah limlang lekin tua tawh gamla kiho na leh thu kizakna hong lem peuhmah hi. (Tu hun bangin phone cih omlo) Tua panin, Buanli khua tawnin Zampi-ah ki pai to a, Palik ten Zampi-ah pawl khat hong manin, a cianlai teng in India gam Ngalzang khua-ah Camp ki sat kikin Limhawm khua, Singat khuate bulphuhin na kisem hi. India-te tawh ki zop nadingin U Lian mi muanhuai ki sam a, Pu Son Cin Lian, Sia Dam Khaw Hau-te zong hong kuan uh hi. Galkap bu lian khat ki sam ahih manin Lumbang khua-a pensen la khin Cpt.Thang Hlur, a sam dingin Hau Siam (Zampi) leh Sing Kam (Kaptel) va pai uh a, Palik ten hong mat sak hi.

Ngalzang Camp mun panin Pu Hrang Nawlte tawh ki gawmin, Champhai, Vanlaiphai leh Thingsai-ah Camp kibawl kawikawi-in na ki sem hi. Dampi khua geiah gal kido ki kapna om hi. Rih Palik Sakhan ki la a Sakhan hmupa ki manin, i sanggam Kachin-te Christian khat a hih manin Champhai pan ki khah kik hi. Pa Huai Pum (Teklui) in Zogam adingin a nuntakna hong pia khia hi.

17 Feb 1965 Khalkha (Haka) kikapna-ah Tg Thang Khan Kap (Gawngmual) leh Tg Lian Awi (Bungtlang) ten Zogam adingin a nuntakna hong pia khia a, Tg Suan Do Nang (Zampi) hong liamin Kumpi ten hong kep sak hi.

Monywa a thong kia teng

Zampi khua pan a kiman te:-
(1) Neng Lam Za Thang (Lamzang)
(2) Neng Khaw Gin (Lamzang)
(3) Cin Khan Lian (Saizang)
(4) Thang Liang Siang (Kaptel)
(5) Thang Lian Kam (Kaptel)
(6) Kim Lang (Kaptel)
(7) Suan Cin Pau (Teklui)
(8) Cin Kap Thang (Lailo)
(9) Cin Khan Dal (Lailo)
(10)Vung Khan Thang (Lailo)
(11)Khai Thawng (Lailo)
(12) Thawng Za Kim(Zolim tui) Tuithang
(13)Suan Lian Kham (Phaiza)
(14) Thang Lian Thawng (Phaiza)
(15)Gin Za Thang (Buanli)
(16) Luan Khan Thang (Zampi)
(17) Kham Za Thang (Zampi)
(18) Vung Za Do (Zampi)
(19) Nok Khan Pau (Zampi)
(20) Za Nawl (Old Darkhai)
(21) Tial Khar (Falam)
(22) Rallian (Falam Fartlang)
(23) Kham Za Nang (Ngente)
(24) Goih Khawm Thang (Cauleng)
(25) Gin Thang (Zungkhua)

Tedim pan a ki man te:-
(1) U Cin Khai (Tedim)
(2) U Nang Suan (Sakol lam –Tedim)
(3) U Sing Cin Thang (Thuklai)
(4) U Pau Khan Nang (Leilum)

Khalkha (Haka ) pan ki man:-
(1) Suan Do Nang (Zampi)

Falam pan a ki man:-
(1) Hau Siam (Zampi)
(2) Sing Kam (Kaptel)

India Kumpi in Pu Thual Zen (Lamzang) leh Pu Hrang Nawl Sihhmuh, na manin Kawl Kumpi ap a, Kawl kumpi-te in Mandalay thong sungah khumin bawlsiatna nakpi takin thuak uh ahih manin Zogam a dingin thong sungah a nuntakna uh hong pia khia uh hi.

A galsimna:

(a) Rih simna
Zomi galkap khenkhat pen Saizang khuami Major Song Cin Pau in makaihin Rih camp sim uh hi. Tua lai-ah Kawl galkap Platoon khat om hi. Kawl kumpi lam pan anau taang tampi leh a bupa dongin hing mat uh hi. Ahi zongin Pasian thuzui hihna tawh ki bawlsia loin ki khah kik hi.

(b) Khalkha simna
Rih lak khit ciangin, Pu Hrang Nawl makaih pawl in Khalkha sim dingin kithawi uh hi. Khalkha a tunma nai 2-in Kawl palikte in thu na za khin uh a, kiging sa-in na om uh hi. Pu Hrang Nawl pawlte tawh tawl khat kikapna-ah Zomi galkap khat si hi. Zomi galkapte in Khalkha la zo lo-in kileh kik uh hi.

(c) Tedim simna
Tedim sim ding pawlah Zomi galkap 700 pha-in General Thual Zen makai hi. Amah pen Zomi galkapbup ii Commander hi-in Chief zong ahi hi. Thau a hauh loh uh hangin, Tedim la zo mahmah ding hi napi, Suangkua-ah Zomi (Kawl palai) le Zomi (Zo kumpi palai) a kikhoh uh ciangin din khawl kik uh hi.

(d) Suangkua-ah Kikhohna
Suangkua-ah 1964, July ni 7 ni-in Kawl kumpi tangin Col Vankulh leh Pu Son Khua Lian, Chin Special Gamkhen comission leh Gen. Thual Zente kimu-in kikhohna nei uh hi. Col Vankulh in Pu Thual Zen kiangah, “Myout-uk za-in hong kipan sak ning”, cih tawh na zol hi. Tua a kikhoh hun sungin mun le mualteng-ah Kawl galkapte kithehthangin Zomi galkapte tatna ding haksa sak hi.

Suangkua-ah Col Vankulh leh Pu Thawng Cin Thangte in Zomi galkapte’kiangah, "Tedim na kapna uh hangin mipi in thuak lawh lel ding hi. Tua manin na hiamte uh khia-in na ki-ap uh leh, mat le hen thuak lo ding hi uh teh," cih tawh zol uh hi. Ahi zongin, Kawl kumpi in mat mang dingin thupia veve hi. Pu Thual Zente gamsung lut kik a, amah pen India lam tai-in India kumpi in na man a, Kawl kumpi tungah ap hi. Kawl kumpi mat khak loh Zomi galkap pawl khat in India gam Singngat khua Palik zum sim uh hi.

Col. Son Kho Pau leh Pu Tun Kho Pum makaih Pakistan pai pawl haksakna om lo-in Champhai phualpi tung kik uh hi. Naga makaite tawh kimu dingin Col. Son Kho Pau leh Zomi galkap nih a pai lamun Assam Raifalte in manin Imphal thongah ki puak hi. Tua panin Dr. Vum Kho Hau nget khiatna hangin Kawlgam kipuak hi.

A naseppih Zomi makai Pu Hrang Nawl, Pu Thual Zen leh makai dangte tawh kibangin, Kawl kumpi in kum 8 thongkhia uh hi. Pu Thual Zen in 1973 February 14 ni-in gam leh minam adingin thong sungah a nuntaakna pia-in sihna thuak hi.

Zomi makai lak pan Pu Tun Kho Pum bek suakta lai hi. Tua laitak, Mizo National Front in Pakistan kumpi kiang pan huhna galvan a ngah theihna dingin Pu Tun Kho Pum sam uh hi. Bang hang hiam cih leh, Pakistan in Zomi Zosuan makai-in Pu Tun Kho Pum bek ciamteh uh hi. Tua manin MNF in Pu Tun Kho Pum leh Pakistan siamsin 30 kiim pawl thaukhia-in lut sak uh hi. Pu Tun Kho Pum pen Pakistan a paina-ah 1967 January kha-in na man uh a, Army Heartquarters, Tuichang camp-ah khumin, galkap Section khat in sun leh zanin cing uh hi.

Phalbi khuadam mahmah hun sungin puanpa mahmah khat bek silhin thong sungah genthei takin ki koih hi. 1967 February ni 5 ni-in pai khiat pihin thautang khat tawh a nuntakna hong bei hi. Amaute pen Zogam ading-a a nuntakna a pia, a zahtak huai galhang masa-te a hi uh hi.


Thu lakna : -
Zomi Revolution Tangthu II (1948-1988)
Pa Suum Do Thang,(Zampi)




A Kaikhawm leh a gelh kik: -
Thang Siamlian
Phaiza-Muse